NHẬN ĐỊNH
Về Chuyến Thăm Việt Nam
của TT Bill Clinton

Thông Tấn Xă Việt Nam Phỏng Vấn

GS Đoàn Viết Hoạt

 

TTXVN (Oasinhtơn 28/10)

Lê Chi thực hiện và ghi lạI

 

 

Tổng Thống Bill Clinton sẽ tới thăm Việt Nam từ 16 đến 29/11/2000. Đây là chuyến thăm đầu tiên, có ư nghĩa rất quan trọng của vị Tổng thống đầu tiên của Mỹ tới một nước Việt Nam thống nhất sau khi hai nước đă tiến một bước dài trên con đường ḥa giải.  Chuyến đi hứa hẹn mở ra một thời kỳ mới trong quan hệ Việt-Mỹ và những tacù động đáng chú ư đối với xă hội Việt Nam.

Nhân dịp này P/v TTXVN tại Oasinhtơn, Lê Chi, phỏng vấn Giáo sư Đoàn Viết Hoạt về một số vấn đề liên quan đến chuyến đi nói trên.

Giáo sư Đoàn Viết Hoạt là nhân vật hàng đầu trong các hoạt động nhân quyền, tự do, trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đặc biệt là tại Mỹ, với mong muốn thực hiện các giá trị về tự do, dân chủ, nhân quyền theo khái niệm của ông tại Việt Nam, thúc đẩy cải tổ chính trị tại Việt Nam đi đôi với cải tổ kinh tế.

Ông Đoàn Viết Hoạt có quan hệ rộng trong chính quyền, Quốc Hội Mỹ và nhiều tổ chức quốc tế về nhân quyền. Mới đây ông đă có cuộc gặp và trao đổi với Tổng Thống Clinton, đặt ra một số yêu cầu của cộng đồng người Việt ở Mỹ đối với chuyến thăm tới đây của Tổng Thống Clinton.

Mặc dù không cùng chính kiến với ông, người phỏng vấn giữ nguyên các ư kiến của ông, chỉ thay một vài chữ cho gần hơn với bạn đọc sau khi được sự chấp thuận của ông.

Dưới đây là nội dung bài phỏng vấn.

 

Hỏi (P/V): Xin Giáo sư đánh giá tổng quát về quan hệ Việt-Mỹ trong thời gian gần đây.

Giáo Sư Đoàn Viết Hoạt (GS): Về quan hệ Việt-Mỹ, từ năm 1990 đến nay tôi cảm thấy càng ngày càng tốt. Khi người Mỹ bắt đầu quyết định quay trở lại châu Á và nhất là quay trở lại Việt Nam sau sự sụp đổ của Liên Xô, từ đó đến nay thấy rất rơ rằng càng ngày họ càng muốn gần lại với đất nước Việt Nam hơn, với nhân dân Vietä Nam hơn --tất nhiên là họ có lộ tŕnh và chương tŕnh riêng của họ-- để có thể nói rằng những ǵ thuộc thời kỳ chiến tranh th́ cho vào quá khứ. Đối với người Mỹ, họ muốn cho điều đó vào quá khứ, và theo tôi nghĩ, nhân dân Việt Nam cũng muốn quên quá khứ đó để hướng tới tương lai. Tôi nghĩ rằng mối quan hệ theo hướng đó là rất tốt, nếu có trở ngại ǵ đó đối với tiến t́nh tăng cường quan hệ th́ đó là một sô vấn đề c̣n tồn đọng của thời kỳ chiến tranh. Đối với cả hai bên đều có những vấn đề mà phải từ từ mới giải quyết được, ví như hậu quả chiến tranh. Thực ra tôi nghĩ rằng t́nh h́nh thế giới thúc đẩy quan hệ hai nước bắt buộc phải ngày càng tốt hơn, và người Mỹ ngày càng phải thân thiện với Việt Nam hơn.

 

P/V:  Xin ông đánh giá tính chất của chuyến đi thăm nói trên ở thời điểm này.

GS: Tổng thống Clinton có những hành đông mà nhiều người cho là mang nhiều tính cá nhân. Đ́ều này cũng đúng trong chuyến thăm này. Ông Clinton muốn ghi dấu vào lịch sử nước Mỹ là vị tổng thống đầu tiên tới thăm Việt Nam sau thời kỳ chiến tranh. Nói chung chính sách của ông Clinton từ khi lên cầm quyền tới nay là can dự tích cực (positive engagement) vào tiến tŕnh chung của hai nước Mỹ-Việt. Tôi cho rằng chuyến đi này có tác dụng tích cực. Về phía Mỹ, đây chỉ là bước cuối cùng trong tiến tŕnh khởi đầu, trong giai đoạn đầu tiên trong tiến tŕnh nối lại quan hệ tốt đẹp với Việt Nam. Đối với Việt Nam, quyết định mời Tổng Thống Clinton đến thăm là một quyêùt định tốt trong tiến tŕnh hai nước xích lại gần nhau. Mặc dù hiện nay Việt Nam có một chế độ chính trị khác Mỹ, song chắc chắn trong tương lai, Việt Nam cũng phải hội nhập vào tiến tŕnh chung của thế giới.  Tôi cho rằng chuyến đi của Tổng Thống Clinton, về cả hai phía đều là tốt.

 

P/V:  Xin Giáo sư nói rơ hơn về “bước cuối cùng trong giai đoạn đầu tiên…..”

GS:  Vâng, như tôi nói là từ năm 1990 đến nay, khi bắt đầu trở lại Việt Nam, tái lập bang giao với một nước Việt Nam mới, Việt Nam thống nhất không c̣n chiến tranh, mạêc dù vẫn ở một chế độ mà chắc chắn Mỹ không thích, th́ đây là năm rất quan trọng v́ hai bên đă kư xong hiệp ước thương mại. Tổng Thống Clinton tới Việt Nam muốn đánh dấu một giai đoạn khởi đầu trong quan hệ Mỹ-Việt, đồng thời đánh dấu sự ra đi của ông với tư cách tổng thống Mỹ. Quan hệ Mỹ-Việt sẽ bước sang giai đoạn thứ hai, từ năm 2001 trở đi dưới quyền một tổng thống mới của Mỹ, sẽ có nhiều vấn đề thuộc về chất hơn. Giai đoạn đầu chỉ là một nhịp cầu, được đánh dấu bằng các dấu mốc quan trọng như thiết lập quan hệ ngoại giao (1995), kư hiệp định thương mại, và chuyến đi thăm của ông Clinton (2000).

 

P/V:  Theo giáo sư chuyến thăm này sẽ đề cập tới những vấn đề chính nào?

GS:  Tôi nghĩ rằng sẽ phải có hai vấn đề lớn, hoặc có thể nói là ba vấn đề.

Thứ nhất, tất nhiên là vấn đề kinh tế, thương mại, quan hệ buôn bán giữa hai nước. Đây là vấn đề rất quan trọng, vừa giúp cho Việt Nam phát triển, vừa giúp cho hàng hóa Mỹ vào được thị trường Việt Nam với hơn 70 triệu dân.

Thứ hai là vấn đề liên hệ tới chính trị. Tất nhiên Tổng Thống Clinton không thể không nói tới việc nới lỏng tự do, một vấn đề mà Tổng Thống Clinton luôn bị áp lực ở trong nước cũng như áp lực của khối người Việt ở nước ngoài. Tổng Thống Clinton không thể làm ngơ trước đ̣i hỏi của cộng đồng người Việt ở Mỹ khi họ chỉ trích chính quyền ở Hà Nội vẫn c̣n bóp nghẹt các quyền tự do căn bản của người dân. Chỉ có điều là Tổng Thống Clinton sẽ t́m cách đặt vấn đề này một cách như thế nào mà thôi.

Thứ ba, chuyến đi này liên quan đến vấn đề lớn hơn, đến bối cảnh chung về an ninh toàn khu vực, trong đó có quan hệ giữa ASEAN, Việt Nam với Mỹ và Trung Quốc. Đây chắc chắn là vấn đề thu hút sự quan tâm của tất cả các phía, đặc biệt của Mỹ và Việt Nam trong bối cảnh an ninh khu vực hiện nay.

 

P/V: Xin giáo sư cho biết cộng đồng người Việt tại Mỹ có mong muốn ǵ trong chuyến thăm này.

GS: Cộng đồng người Việt ở nước ngoài là cộng đồng không chấp nhận cộng sản, đó là thực tế không thể chối căi. Do đó, chắc chắn cộng đồng người Việt ở nước ngoài mong muốn Tổng Thống Clinton mang đến cho các nhà lănh đạo cộng sản tại Việt Nam thông điệp phải có tự do dân chủ, cần phải chấp nhận những tiếng nói đối lập, cần phải chấp nhận những quyền tự do căn bản của người dân, đặc biệt là quyền tự do tôn giáo. Đó là những quyền căn bản của tất cả mọi người trên thế giới.

Thứ hai là quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tư tưởng, tự do phát biểu những ư kiến không đồng nhất với ư kiến của những người cầm quyền. Đó là quyền được bảo đảm trong Tuyên Ngôn Quốc Tế Nhân Quyền.

Thứ ba, có thể là mạnh hơn, nhưng chắc TT Clinton chưa thể nói được, đó là quyền tự do hoạt động chính trị, ví như  tự do lập đảng. Chắc chắn ông Clinton chưa thể nói vấn đề này trong thời điểm hiện nay được, nhưng đây là điều cộng đồng người Việt ở nước ngoài muốn thúc đẩy. Tuy nhiên, với xu thế hiện nay, điều này chắc sẽ đến. Trong giai đoạn tới đây đổi mới tại Việt Nam sẽ không thể chỉ là cải tổ về kinh tế đơn thuần, hay nói cách khác, đổi mới kinh tế đă đạt đến chỗ mà không có đổi mới về chính trị th́ cải tổ sẽ không tiếp tục tiến mạnh được, và đây có thể là yếu tố thúc đẩy các nhóm, kể cả trong những người cầm quyền lẫn dân chúng, những người bất đồng chính kiến như Trần Độ, Nguyễn Thanh Giang, Hà Sĩ Phu, Nguyễn Đan Quế….Chắc chắn là những tiếng nói này sẽ ngày càng tăng lên trong một xă hội phát triển.

Đó là những vấn đề mà người Việt ở nước ngoài muốn thúc đẩy không phải thuần túy trên tinh thần chống cộng mặc dù họ có tinh thần không chấp nhận cộng sản, mà trên tinh thần đó là con đường để dân tộc nhanh chóng phát triển, hội nhập vào thế giới.

 

P/V:  Với những mong muốn đó, cộng đồng người Việt ở Mỹ và bản thân giáo sư đă có những đề nghị cụ thể ǵ đối với chuyến thăm.

GS:  Trước hết cộng đồng người Việt ở nước ngoài đă có nhiều thư gửi tổng thống Clinton, và trong các dịp gặp gỡ các Nghị sĩ Quốc hội Mỹ, các nhóm trong cộng đồng người Việt ở Mỹ đă nói lên những y ùkiến như tôi nói ở trên. Về cá nhân tôi, nhân dịp Trung Tâm Nhân quyền Robert F. Kennedy tổ chức vinh danh những người đấu tranh cho tự do trên thế giới, tôi đă có dịp nói chuyện với TT Clinton trong 15 phút về Việt Nam. Tôi đă đề cập đến các vấn đề như đă nói trên. Tôi nói rằng thực sự chúng tôi rất ủng hộ việc Mỹ trở lại Việt Nam, giúp đỡ để Việt Nam có thể phát triển được về kinh tế, để người dân có thể ấm no lên. Tuy nhiên tôi cũng nói với Tổng Thống rằng cần phải làm sao để Hiệp Ước Thương Mại Mỹ-Việt có lợi cho dân chúng và cho sự phát triển của đất nước, không thể chỉ để có lợi cho một nhóm đặc quyền đặc lợi, dựa trên tự do thương mại để phát triển các quyền lợi của ḿnh trong khi dân chúng không được hưởng. Tôi nói rằng để có được một sự phát triển đồng đều và công bằng như thế, cần phải có những thay đổi về luật pháp để đảm bảo, đặc biệt là cho sự phát triển của kinh tế tư nhân. Đó có lẽ là lănh vực mà tất cả mọi người quan tâm đến Việt Nam đều cần thúc đẩy, kể cả những nhà lănh đạo trong nước hiện nay, nếu thực sự muốn phát triển đất nước một cách công bằng, không để t́nh h́nh giầu nghèo chênh lệch quá, không để bọn đầu cơ, cường hào ác bá mới lợi dụng t́nh h́nh tự do thương mại đó. Bên cạnh việc thay đổi về luật pháp cần phải thực sự nâng đỡ quyền tự do thương mại, tự do buôn bán của tư nhân chứ không phải dành quyền ưu tiên cho xí nghiệp quốc doanh thua lỗ như hiện nay.

Đó là những vấn đề mà tôi nghĩ phải đẩy tới để tạo điều kiện cho người dân phát triển. Đất nước có phát triển hay không cái chính là ở người dân chứ không phải người cầm quyền. Khi nào người dân phát triển được th́ khi đó đất nước mới phát triển được. Tiềm năng của người dân ta rất là lớn, song có phát huy được hay không c̣n phụ thuộc vào cơ chế và chính sách.

 

P/V: Giáo sư dự đoán như thế nào về tác động của chuyến đi đối với Việt Nam.

GS: T́nh h́nh Việt Nam hiện không c̣n đơn giản như trước nữa. Trước năm 90 chính quyền và dân gần như là một, dân không thể nói ǵ khác ngoài chính quyền, ngoài đảng. Từ 1990 đến nay, với t́nh h́nh thế giới và ngay từ sự thay đổi trong nước từ khi có nền kinh tế thị trường, trong dân đă bắt đầu có những tiếng nói độc lập. Có hai khía cạnh, thứ nhất là tiếng nói từ một số cá nhân như Trần Độ, Nguyễn Thanh Giang…lên tiếng một cách công khai minh bạch tỏ rơ bấùt đồng ư kiến. Thứ hai, bản thân người dân, tuy không có tổ chức nhưng cũng t́m cách biểu lộ ư kiến của ḿnh hoặc bằng những cuộc đ́nh công trong công xưởng, hoặc nông dân kéo lên biểu t́nh….T́nh h́nh hiện nay hoàn toàn khác cách đây mười năm. 

Khi nói đến Việt Nam hiện nay cần nói đến bốn thành phần. Thứ nhất, thành phần quần chúng đang có những tiếng nói bất đồng đ̣i hỏi chính đáng về dân sinh, dân quyền. Thứ hai, là thành phần cá nhân không thể im lặng, đă lên tiếng, không kể là ở Bắc hay Nam, không kể ở trong hay ngoài đảng Cộng sản. Thứ ba là thành phần hiện đang ở trong bộ máy của đảng, chính quyền, nắm quyền lực, nhưng có quan điểm cấp tiến, hay nói cách khác là muốn tiến nhanh hơn. Thứ tư là thành phần bảo thủ, muốn tiến nhưng tiến chậm. Thành phần này chiếm thiểu số, nhưng lại đang nắm thực quyền, sợ mất quyền. Đây là điểm đang ách tắc.

Chuyến đi của tổng thống Clinton sẽ tác động tới cả bốn thành phần này theo cách khác nhau. Thành phần bảo thủ muốn duy tŕ quyền lực sẽ mượn uy tín của Tổng Thống Clinton để củng cố quyền lực của ḿnh, nhưng theo tôi nghĩ thành phần này ngày càng ít. Thành phần này nếu không thay đổi nhanh, có thể sẽ gặp một sự thay đổi bởi một biến cố. Thành phần cấp tiến hơn trong bộ máy đảng, chính quyền cũng sẽ vận dụng chuyến đi của Clinton để cho thấy cần phải mở ra với thế giới nhanh hơn để tiến. Đối với thành phần đối lập, chuyến đi này là cơ hội để họ củng cố tiếng nói của ḿnh và có thể tiến tới h́nh thành một lực lượng đối lập một cách công khai, bởi lúc này có thể công khai những hoạt dộng chống đối ôn ḥa, bất bạo động. Chuyến đi này có thể là dịp để khởi đầu cho một cuộc tập hợp những người đối lập trong nước như thế. Đối với quần chúng, họ trông đợi việc mở rộng với Mỹ, với thế giới càng ngày càng tốt sẽ giúp cho họ có nhiều cơ hội để phát triển về tài chánh, sinh sống, học hành. Theo chủ quan của tôi, phía phát triển, cởi mở sẽ được nhiều lợi về lâu dài.

 

P/V TTXVN tại Oasinhtơn     

(28/10/2000)