Về Chủ Trương “Ba Đại Diện”
Của Giang Trạch Dân

Gần đây dư luận bàn tán nhiều về quyết định táo bạo của ông Giang Trạch Dân khi mở cửa đảng Cộng sản Trung Quốc cho thành phần doanh nhân được gia nhập. Quyết định này nằm trong một chủ trương mới, chủ trương “ba đại diện”. Ngoài thành phần vô sản, đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ có thêm hai thành phần mới là trí thức và doanh nhân. Tại sao ông Giang Trạch Dân lại đưa ra chủ trương “ba đại diện”?

Như chúng ta đều biết chủ nghĩa Mác từ ngày ra đời tới nay đă nhiều lần bị tu chỉnh. Lê-nin đưa ra chủ trương có thể bỏ qua giai đoạn tư bản để xây dựng xă hội xă hội chủ nghĩa như một giai đoạn quá độ lên xă hội cộng sản. Các đảng cộng sản tại những nước tư bản chủ trương đấu tranh chính trị nghị trường thay v́ đấu tranh cách mạng bạo động. Đáng chú ư nhất là những tu chỉnh của đảng Cộng Sản Trung Quốc. Mao Trạch Đông chủ trương lấy nông dân làm lực lượng cách mạng và đưa ra thuyết mâu thuẫn thay đổi tùy t́nh thế. Đặng Tiểu B́nh đưa Trung Quốc vào giai đoạn phát triển với chính sách “bốn hiện đại hóa” và chủ trương thực dụng (mèo nào cũng tốt miễn là bắt được chuột). Và giờ đây đến lượt Giang Trạch Dân và lớp lănh đạo mới của Trung Quốc với những lư luận chính trị mới dựa trên cơ sở những thành quả của chương tŕnh cải cách của Đặng Tiểu B́nh.

Để chính quyền và chế độ tồn tại được, dù là chế độ mang danh nghĩa ǵ, cũng phải phát triển được kinh tế, nâng cao được đời sống của người dân. Mà để phát triển kinh tế th́ hệ thống kinh tế chỉ huy đă thất bại, bắt buộc phải áp dụng nền kinh tế thị trường, trong đó có vai tṛ quan trọng của doanh nhân. Đảng cộng sản vẫn thường đưa ra khẩu hiệu đảng viên phải “vừa hồng vừa chuyên”. “Chuyên” bây giờ là phát triển kinh tế, là làm ăn buôn bán có hiệu quả, là doanh nghiệp. Nếu đảng viên không được làm doanh nghiệp, và doanh nhân không được vào đảng, th́ làm sao trong đảng có “chuyên”? Làm sao đảng đủ năng lực để lănh đạo việc phát triển kinh tế? Hơn thế nữa, Trung Quốc lại sắp gia nhập WTO, và hội nhập thế giới, phải chuẩn bị để đủ sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Thị trường toàn cầu có những qui luật khách quan mà nước nào cũng phải tuân thủ. Qui luật đó đơn giản là cạnh tranh b́nh đẳng và tự do. Phẩm chất hàng hóa và giá cả quyết định lời lỗ. Không thể có ưu tiên và “bao cấp”. Rơ ràng là một nước không thể phát triển được nếu không nhanh chóng hội nhập vào cộng đồng kinh tế thương mại toàn cầu này. Không thể đứng ngoài “cuộc chơi” này mà thoát khỏi tụt hậu được. Đó là những lư do khiến ông Giang Trach Dân phải nhanh chóng tu chỉnh đường lối, lần này liên quan tới chính thành phần đảng viên đảng cộng sản.

Theo kinh điển, đảng cộng sản là đảng của giai cấp công nhân. Hai thành phần nông dân và trí thức là hai thành phần liên minh của giai cấp công nhân, và chịu sự lănh đạo của giai cấp này. Thành phần tư sản là thành phần phải bị loại bỏ. Ngày nay, thực tế xă hội đă khác hẳn. Thành phần tư sản và thành phần trí thức đang trở thành quan trọng nhất, tác động trực tiếp và có tính quyết định vào sự phát triển kinh tế, một nền kinh tế đă được gọi là kinh tế tri thức toàn cầu. Trước t́nh h́nh đó mô h́nh đảng cộng sản cũ không c̣n thích hợp nữa. Rơ ràng là nếu muốn tiếp tục tồn tại như một nhân tố tích cực, hơn nữa lại là nhân tố lănh đạo, đảng cộng sản phải tự điều chỉnh để đại diện được toàn xă hội, trong đó có những người trí thức (mà Giang Trạch Dân gọi là “nền văn hóa tiến bộ”) và những nhà doanh nghiệp (“các lực lượng sản xuất tiên tiến”), để từ đó phát huy được sức mạnh của toàn thể xă hội để phát triển đất nước. Có lẽ nhiều cán bộ đảng viên cộng sản đă nhận ra thực tế này. Vấn đề là có đủ tầm nh́n và bản lănh để thực hiện hay không. Ông Giang Trạch Dân chứng tỏ đă có đủ tầm nh́n và bản lĩnh đó khi đưa ra chủ trương “ba đại diện” để cải tổ đảng cộng sản.

Tại sao ông Giang Trạch Dân lại đưa ra quyết định đó vào lúc này? Chỉ c̣n một năm nữa là đại hội đảng CS Trung Quốc lần thứ 16. Trung Quốc cũng có nhiều triển vọng gia nhập WTO trong thời gian ngắn sắp tới. Bắc Kinh lại vừa được chọn đăng cai Olympic 2008. Điều này cho thấy môi trường quốc tế đă thuận lợi để Trung Quốc hội nhập cộng đồng nhân loại toàn cầu. Hội nhập hay không là tùy ở Trung Quốc, nhưng ngày nay hội nhập kinh tế toàn cầu là điều bắt buộc để phát triển đất nước. Vấn đề c̣n lại là Trung Quốc (và cả Việt Nam) đă chuẩn bị sẵn sàng để hội nhập chưa. Tất cả những yếu tố đó thúc đẩy Trung Quốc phải cải cách nhanh và mạnh hơn nữa, cả kinh tế lẫn chính trị và văn hóa tư tưởng. Nếu không Trung Quốc sẽ bị động trước sóng trào thời đại về kinh tế, thương mại và văn hóa toàn cầu tràn vào Trung Quốc. Và đảng cộng sản sẽ bị động trước sức phát triển ngày một năng động hơn của thành phần doanh nhân, thành phần xă hội mới ra đời nhờ cơn sóng trào không ǵ ngăn cản được đó. Đưa ra quyết định cải tổ đảng cộng sản lúc này có thể là đă muộn nhưng chưa phải là quá muộn. Ông Giang Trạch Dân chắc đang tích cực chuẩn bị lớp lănh đạo kế thừa có đủ tầm nh́n và bản lănh bằng hay hơn ông để đảm đương được công việc này, một việc dù đầy khó khăn và bất trắc nhưng không thể tránh được.  

Quyết định của ông Giang Trạch Dân gây chấn động trong nội bộ đảng CS Trung Quốc. Như chúng ta đă thấy vừa đưa ra quyết định chấp nhận doanh nhân vào đảng ông Giang Trạch Dân đă gặp sự chống đối ngay trong đảng. Sự chống đối là tất nhiên, và có thể xuất phát từ hai quan điểm, một v́ lư tưởng cộng sản, và hai v́ quyền lợi chính trị. Những đảng viên lăo thành có thể chống đối v́ lư tưởng, c̣n những đảng viên trẻ hơn, nhất là những người đang có đặc quyền đặc lợi, chống đối v́ quyền lợi chính trị. Thành phần chống đối v́ lư tưởng vừa ít vừa yếu. Lư tưởng cộng sản theo kiểu giáo điều chắn chắn không c̣n hấp dẫn được nhiều người. Thành phần này lại già yếu và không c̣n cầm quyền. Riêng thành phần chống đối v́ quyền lợi chính trị, quen với đặc quyền đặc lợi, sợ sẽ bị thành phần doanh nhân ngày càng nhiều trong xă hội, khi gia nhập đảng, sẽ chiếm lĩnh mất quyền lănh đạo đảng. Việc ông Giang Trạch Dân thẳng tay với cả hai thành phần chống đối này cho thấy ông ta đă quyết định dứt khoát rằng đảng cộng sản Trung Quốc không c̣n con đường nào khác nếu muốn duy tŕ được vai tṛ lănh đạo đất nước, và nhất là giữ được niềm tin của quần chúng. Ông quyết tâm đưa đảng cộng sản vào thời kỳ mới. Ông c̣n tại chức tới năm 2003, do đó tin rằng có đủ thời gian để củng cố thành phần lănh đạo mới cho một đảng cộng sản Trung Quốc mới. 

Sau đại hội 16 xẩy ra vào sang năm một đảng Cộng sản Trung Quốc mới sẽ ra đời. Đảng này sẽ như thế nào? Nó sẽ là một đảng chính trị cầm quyền, mang mầu sắc dân chủ xă hội, kiểu Trung quốc. Kiểu Trung quốc ở đây được hiểu theo truyền thống chính trị quan phương tiếp nối từ thời quân chủ. Đó là một h́nh thức dân chủ chỉ huy, nói theo khái niệm chính trị ngày nay. Trong thời quân chủ, chính quyền là sự kết hợp bởi “thiên mệnh” (đại diện bởi nhà vua) và trí thức (quan lại, được tuyển chọn từ người dân qua thi cử). Ngày nay đảng lănh đạo mọi mặt xă hội.  Nhưng với cải tổ của Giang Trạch Dân, điều khác với trước đây sẽ là, đảng và chính quyền sẽ được điều hành bởi một tập hợp chính giới (chính ủy) với doanh giới (doanh nhân). Hai bên sẽ cộng tồn để điều hành đất nước. Luật pháp và thị trường, chứ không phải “thiên mệnh” hay nghị quyết chính trị, sẽ là yếu tố quyết định giữ cho xă hội vừa ổn định vừa phát triển, vừa hội nhập thế giới. Các qui luật phát triển kinh tế thị trường nói riêng, và các qui luật phát triển xă hội nói chung, mang tính khoa học khách quan, sẽ thay thế chủ nghĩa Mác, dù trên danh nghĩa chế độ và đảng cầm quyền có c̣n được gọi là cộng sản nữa hay không.

Trong hệ thống chính trị mới này, luật pháp đóng vai tṛ quan trọng. Hệ thống luật pháp trong giai đoạn đầu phải thật sự là pháp quyền (rule by law), nghĩa là mọi người dân đều b́nh đẳng trước pháp luật. Giai đoạn sau, khi xă hội phát triển cao hơn và rộng khắp hơn, hệ thống này phải chuyển được từ pháp quyền (rule by law) sang pháp trị (rule of law), nghĩa là mọi người (kể cả người cầm quyền cao nhất nước) đều b́nh đẳng trước pháp luật.  Không ai có thể đứng trên và đứng ngoài pháp luật. Có thế hệ thống chính trị mới này mới tránh được t́nh trạng câu kết giữa tài phiệt với chính phiệt, dẫn đến tan ră trong bạo loạn. Và nếu tránh được thảm họa này xă hội sẽ chuyển tiếp êm đẹp được từ chế độ độc tài độc đảng sang chế độ dân chủ pháp trị đa đảng. 

Lộ tŕnh dân chủ hóa sẽ như sau: giai đoạn một, chuyển từ độc tài toàn trị sang độc tài pháp quyền; giai đoạn hai, từ độc tài pháp quyền sang dân chủ pháp trị. Thiết lập cơ chế kinh tế thị trường là giai đoạn chuyển tiếp giữa hai giai đoạn. Đây là trường hợp đă xẩy ra ở Nam Hàn, Đài Loan, nhất là Đài Loan, một trường hợp chuyển từ độc tài sang dân chủ thành công êm đẹp nhất. Giai đoạn chuyển tiếp này ở Đài Loan mất khoảng 25 năm. Nam Hàn mất khoảng 15 năm, nhanh hơn, nhưng phải qua một giai đoạn xáo trộn ngắn. Trung Quốc và Việt Nam có thể rút ngắn hơn nữa nhờ toàn cầu hóa đă h́nh thành cả trong kinh tế thương mại lẫn văn hóa và chính trị, dù hai lănh vực sau chưa mạnh và rộng khắp bằng kinh tế thương mại. Vấn đề là giới lănh đạo có đủ bản lănh và tầm nh́n để quyết tâm và dứt khoát tiến hành ngay lộ tŕnh này không.

T́nh h́nh chính trị-xă hội ở Trung Quốc phức tạp hơn ở Việt Nam nhiều và có nhiều yếu tố bất ngờ không lường trước được.  Hiện đang tồn tại nhiều ẩn số trong bài toán Trung Quốc. Liệu Trung Quốc có ổn định được chính sách đối ngoại nói chung, chính sách an ninh khu vực và Đài Loan nói riêng, hay không? Hai thành phần chính giới và doanh giới có cộng tồn được không? Hay nói cách khác, có c̣n chính giới thuần túy, không phải đồng thời là doanh giới, hay không? Và quyền lực của đảng, của chính phủ, sẽ nằm ở giới nào? Câu hỏi lớn nhất sẽ là: những người tiếp nối sự nghiệp của hai ông Đặng Tiểu B́nh và Giang Trạch Dân có đủ bản lănh để đưa Trung quốc vào kỷ nguyên mới, dân chủ và phát triển bền vững trong đại gia đ́nh Á Châu- Thái B́nh Dương ḥa b́nh ổn định hay không. Bản lănh này tùy thuộc vào Tầm Nh́n của họ về Trung quốc cũng như về khu vực và thế giới có xa dài, phù hợp xu thế ra đời một cộng đồng nhân loại toàn cầu không. Thiếu Tầm Nh́n và Bản lănh này sẽ dẫn đến bế tắc, phân rẽ và bạo loạn xă hội. Chính v́ muốn tránh tai họa này và mở đường cho Trung quốc tiến vào thời đại mới mà Giang Trạch Dân đă đưa ra quyết định táo bạo hiện nay. Chắc chắn Trung Quốc sẽ c̣n cần nhiều quyết định cách mạng hơn nữa trong những năm tới.

Trở về với Việt Nam, quyết định của Giang Trạch Dân sẽ tác động như thế nào đến đảng Cộng Sản Việt Nam? Ban lănh đạo đảng CSVN cần nh́n nhận vấn đề này như thế nào và cần làm ǵ để có lợi cho đất nước?

Đảng CSVN cũng ở trong t́nh trạng như đảng CS Trung quốc. Dù cải cách kinh tế chậm hơn Trung quốc v́ c̣n nằm trong khối Liên Xô, Việt Nam cũng đă phải chấp nhận nền kinh tế thị trường, cho phép phục hồi lại kinh doanh tư nhân sau khi khối này sụp đổ. Bản Hiến Pháp 1992 chính thức công nhận nền kinh tế tư nhân, dù cho tới nay kinh tế tư nhân vẫn èo ọt v́ kinh tế quốc doanh vẫn chiếm vị trí ưu tiên và “chủ đạo”. Hiện nay Việt Nam đang phải chuẩn bị để bước vào giai đoạn mới, giai đoạn sau khi Hiệp Ước Thương Mại Việt-Mỹ được thi hành, cùng với viễn ảnh gia nhập WTO và khu vực thị trường tự do Đông Nam Á. Hiến Pháp 1992 đang được thay đổi để chuẩn bị cho t́nh h́nh mới này, mà chủ yếu là tạo cơ sở pháp lư cho việc áp dụng nền kinh tế thị trường thật sự trong đó ba thành phần kinh tế tư nhân, quốc doanh và quốc tế đều phải được phát triển b́nh đẳng và tự do như nhau, không thể tồn tại chế độ “chủ đạo” và ưu đăi cho các xí nghiệp quốc doanh. Và tất nhiên “định hướng xă hội chủ nghĩa” nếu c̣n phải giữ như một thứ “thể diện” th́ trong thực chất cũng chỉ c̣n có nghĩa là “phát triển một cách công bằng và bền vững” như chủ trương của mọi nước tiên tiến khác trên thế giới mà thôi.

Đảng CS Việt Nam chắc chắn cũng phải thay đổi cho phù hợp với t́nh h́nh mới. Chắc chắn sẽ c̣n nhiều ngần ngại nhưng ban lănh đạo đảng cộng sản cần phải quyết đoán. Cần rút kinh nghiệm của việc kư kết Thỏa Ước Thương Mại Việt-Mỹ. Không nên đợi Trung quốc làm rồi ḿnh mới làm. Mọi sự chậm trễ vào lúc này chỉ thêm thiệt tḥi và làm mất đi cơ hội phát triển. Đất nước ta đă bị mất nhiều cơ hội rồi, đă bị tụt hậu lâu quá rồi. Dù đứng trên bất cứ quyền lợi nào cũng thấy cần phải nhanh chóng thay đổi cả trong kinh tế lẫn chính trị. Đứng trên quyền lợi dân tộc th́ Việt Nam là một nước nhỏ, có thể chuyển đổi dễ dàng hơn Trung quốc. Việt Nam lại ở vào một vị thế thuận lợi, vừa là thành viên của Đông Nam Á, vừa là cửa ngơ giao lưu giữa Trung quốc cũng như giữa Đông Bắc Á với Đông Nam Á. Nhưng đất nước vẫn sẽ là một nước nghèo nàn nhất thế giới nếu cương lĩnh phát triển kinh tế 10 năm tới đây của đảng cộng sản tiếp tục được thực hiện, ngay cả khi chỉ tiêu 800 đô la một đầu người có đạt được vào năm 2010. Chỉ tiêu kinh tế này là một chỉ tiêu quá thấp và quá chậm so với tiềm năng của người dân và của đất nước và so với với tốc độ phát triển như vũ băo của thế giới và khu vực. Về phía người dân th́ ngày nay đảng nào, cá nhân lănh đạo nào đem lại no ấm, tự do, hạnh phúc cho họ th́ họ sẽ ủng hộ, ngược lại họ sẽ phản đối, bất kể đảng đó, cá nhân đó nhân danh bất cứ ǵ. Trong chiến tranh chống ngoại xâm người dân có thể sẵn sàng hy sinh tất cả cho độc lập của Tổ quốc. Nhưng trong ḥa b́nh xây dựng họ không thể hy sinh như thế nữa mà đ̣i hỏi phải được thụ hưởng, và họ có quyền đ̣i hỏi như thế, sau bao đau thương mất mát. Về phía chính những người cộng sản họ khó có thể tiếp tục tự cho ḿnh quyền lănh đạo đất nước nếu không chứng tỏ khả năng đưa được đất nước ra khỏi nghèo nàn lạc hậu. Mà không thể phát triển được đất nước nếu không huy động được sự hỗ trợ quốc tế và tiềm năng của toàn dân, cả trong nước lẫn hải ngoại. Nhưng đường lối chính trị và văn hóa độc quyền hiện nay của đảng cộng sản không thể phát huy được tiềm năng đó. Do đó, v́ quyền lợi của đất nước, v́ quyền lợi của người dân và v́ quyền lợi của chính đảng cộng sản, ban lănh đạo đảng cần nhanh chóng có những quyết định thật sự cách mạng như hoặc hơn quyết định của ông Giang Trạch Dân. Vị thế Việt Nam hiện nay cho phép có được những quyết định cách mạng hơn quyết định của ông Giang Trạch Dân rất nhiều.

Văn hóa tự do, kinh tế thị trường và chính trị dân chủ pháp trị là ba xu thế không thể đảo ngược. Trung quốc cũng như Việt Nam trước sau ǵ cũng phải đi vào ba xu thế đó. Đi nhanh và đồng bộ th́ người dân được hưởng sớm hơn. Đi chậm và thiếu đồng bộ th́ nguy cơ mất quân b́nh và rối loạn xă hội sẽ khó thể tránh được. 

Có ba điểm mà những người quan tâm tới tương lai Việt Nam, dù ở vị thế nào, dân chủ hay cộng sản, trong nước hay hải ngoại, đều cần chia sẻ. Một là, vai tṛ quan trọng hàng đầu của người trí thức trong việc hoạch định chính sách quốc gia, giúp những nhà chính trị và những doanh nhân, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế tri thức toàn cầu hiện nay. Vai tṛ này chưa được ông Giang Trạch Dân chú ư tới trong mô h́nh “ba đại diện” của ông. Thiếu sót này có nguy cơ dẫn đến câu kết hoặc tranh quyền giữa chính phiệt và tài phiệt. Cả hai trường hợp này đều dễ dẫn đến bất công và rối loạn, làm chậm lại tiến tŕnh dân chủ và phát triển.

Hai là, trong đường lối đối ngoại, Việt Nam cần xác định rơ được vị thế và vai tṛ chiến lược đặc thù và thích hợp của ḿnh trong vùng Đông Nam Á và Á Châu-Thái B́nh Dương, vừa v́ quyên lợi riêng của Việt Nam, vừa góp phần vào việc tạo ra kỷ nguyên Á Châu-Thái B́nh Dương trong thế kỷ XXI. Với vị trí địa lư chính trị đặc biệt và trải qua hàng ngàn năm kinh nghiệm ứng phó để tồn tại trước mọi biến chuyển trong khu vực và trên thế giới, dân tộc ta đă hun đúc được một khả năng đặc thù, khả năng hội nhập và dung hóa mọi nền văn hóa, tôn giáo khác nhau du nhập vào nước ta. Khả năng này rất thích hợp với thời đại toàn cầu hóa, giúp nước ta hội nhập dễ dàng vào một cộng đồng thế giới và khu vực đa văn hóa đang ra đời. Ba là, như vừa tŕnh bầy ở trên, Việt Nam có vị thế thuận lợi hơn Trung quốc trong việc t́m đường lối mới để sớm đưa đất nước ra khỏi t́nh trạng lạc hậu hiện nay. Do đó ban lănh đạo đảng CSVN cần chủ động trong việc hoạch định cho Việt Nam một lộ tŕnh rơ ràng để thực hiện ba xu thế kinh tế thị trường, văn hóa tự do và chính trị dân chủ.   

Đây là ba xu thế không thể đảo ngược, Việt Nam không có con đường nào khác, và không đảng cầm quyền nào và cá nhân nhà lănh đạo nào có thể ngăn cản được ba xu thế này. Đồng thời không thể cứ chạy theo Trung quốc hay để bị thúc ép bởi quốc tế một cách bị động măi được. Đất nước đang đứng trước những nguy cơ tiêu vong: tài nguyên thiên nhiên bị xói ṃn cạn kiệt, dân chúng trẻ trung đầy tiềm lực nhưng không có điều kiện phát huy, đạo đức, văn hóa, giáo dục và xă hội đều suy thoái, cả nước đang biến thành thị trường tiêu thụ cho hàng hóa ngoại nhập. Bản sắc và vị thế đặc thù của dân tộc trong khu vực và trong cộng đồng nhân loại đang bị đe dọa trầm trọng trước trào lưu cạnh tranh tự do toàn cầu hóa trên mọi mặt đời sống từ tinh thần đến vật chất.

Không một cá nhân, đoàn thể nào quan tâm tới tiền đồ đất nước có thể chần chờ được nữa, đặc biệt là những người cầm quyền đang chịu trách nhiệm trực tiếp trước quốc dân và lịch sử. Ban lănh đạo cộng sản hiện nay cần nhanh chóng và dứt khoát thay đổi đường lối một cách triệt để và toàn diện trước khi quá muộn. Bế tắc lớn hiện nay của đất nước không thể giải quyết được bằng những lối suy nghĩ và hành động đóng cơi, đảng tranh cũ. Bế tắc của đất nước chỉ giải quyết được bằng một tầm nh́n xa dài, đặt quyền lợi dân tộc lên trên quyền lợi tư đảng, đặt vị thế và triển vọng của dân tộc trong xu thế tiến hóa chung của thời đai và nhân loại. Chỉ bằng một tầm nh́n như thế moi thành phần khác nhau trong đại gia đ́nh dân tộc mới vượt qua được những khác biệt, chấp nhận và tôn trọng nhau, cùng nhau đưa đất nước ra khỏi bế tắc hiện nay, để mọi người Việt không phân biệt bất cứ v́ lư do ǵ đều được chung hưởng một đời sống tự do, no ấm và hạnh phúc. 

 

(18/8/2001)