Thêm Một Bước Tiến Vững Chắc
Tới Ḥa B́nh Ổn Định Ở Đông Dương

Ngày 18 tháng 7 vừa qua, sau khi tham khảo với Ngoại trưởng Liên Xô, Ngoại trưởng Mỹ tuyên bố từ nay chính phủ Mỹ chấm dứt công nhận chính phủ kháng chiến Cam Bốt và sẽ trực tiếp nói chuyện với Hà Nội về vấn đề Cam Bốt. Đồng thời ông nhấn mạnh Mỹ vẫn sẽ viện trợ cho hai phe kháng chiến không cộng sản, và chưa nối lại bang giao với chính phủ Hà Nội. 

Quyết định của Mỹ được tất cả các nước phương Tây hoan nghênh trừ Trung quốc. Riêng phản ứng của các nuớc ASEAN lúc đầu chắc sẽ chưa thuận lợi, v́ quyết định được đưa ra quá đột ngột và không thông báo trước cho họ. Tuần này (tư ø 24-7) họ sẽ họp để nghiên cứu quyết định này và chắùc Mỹ sẽ phải giải thích và thuyết phục họ để sau cùng họ sẽ thông hiểu ư định và kế hoạch của Mỹ tại Đông Dương trong giai đoạn tới. Ai cũng biết Mỹ đóng vai tṛ quyết định đối với t́nh h́nh chung của cả thế giới cũng như riêng của khu vực Đông Nam Á. Vậy tại sao, sau hơn 10 năm bất ổn định tại khu vực này tới nay Mỹ mới thực hiện một bước tiến quan trọng như thế?

Như chúng ta đều biết, ổn định khu vực vẫn là một vấn đề hàng đầu mà Mỹ và đồng minh đặt ra cho Liên Xô trong suốt thập niên 1970 và đầu thập niên 1980. Cho tới khi ông Gorbachev lên cầm quyền th́ Liên Xô mới chính thức chấp thuận cùng với Mỹ giải quyết ổn thỏa các vấn đề tranh chấp khu vực.  Và liền sau đó Liên Xô đă rút quân ra khỏi Afghanistan. Mặc dù đă đồng ư ổn định các khu vực nhưng mỗi khu vực trên thế giới có những vấn đề với những tính chất khác nhau, và do đó đ̣i hỏi những biện pháp khác nhau.

Riêng đối với khu vực Đông Dương và Đông Nam Á, vấn đề ổn định gặp nhiều khó khăn phức tạp v́ không phải chỉ liên quan tới Mỹ và Liên Xô mà c̣n liên quan tới Trung quốc và Việt Nam, là hai nước với hai đảng công sản có quá tŕnh h́nh thành và phát triển tương đối lâu dài và vững chắc, cả hai lại đều có những ư đồ bành trướng riêng trong khu vực. Thực tế ấy đẩy hai nước cộng sản Á châu kỳ cựu này tới chỗ xung đột, và cuối cùng chính hai nước này lại là nhân tố tạo bất ổn định tại khu vực. Đó là nguyên nhân thứ nhất làm cho tinh h́nh khu vực thêm khó khăn.

Nguyên nhân thứ hai là trong suốt thập niên 1980 vừa qua trọng tâm chú ư của cả hai siêu cường Nga-Mỹ lại là ở Châu Âu, đặc biệt là Trung và Đông Âu. Đây là nơi hai siêu cường phải giải quyết trước để triệt tiêu hoàn toàn điểm nóng nguy hiểm nhất có thể gây thế chiến hạt nhân trực diện giữa hai siêu cường. Như ta đăơ thấy, t́nh h́nh khu vực này đạt đỉnh cao căng thẳng nhất vào năm 1985 trước khi Gorbachev lên cầm quyền, với Pershing II của Mỹ đối đầu với SS20 của Nga ở ngay biên giới Đông-Tây Âu, cùng với chiến dịch tâm lư chiến tấn công Liên Xô do Mỹ phát động. Cuối cùng Gorbachev đă lên được và Liên Xô nhanh chóng thay đổi chính sách đối ngoại dẫn đến hội nghị Malta vào giữa năm 1989, tại đó hai siêu cường đă chính thức tuyên bố chấm dứt chiến tranh lạnh và sự đối đầu giữa hai khối tư bản và cộng sản (sự lựa chọn đảo Malta có ư nghĩa biểu tượng so sánh với Yalta năm 1945). Kết quả đầu tiên của thỏa hiệp Malta là chỉ trong 6 tháng cuối cùng của năm 1989 toàn bộ Trung và Đông Âu thay đổi như vũ băo với sự “cho phép” của Nga, đôi khi với sự can thiệp trực tiếp như ở Đông Đức.

Những thay đổi ở khu vực này dẫn đến một quan hệ Đông-Tây Đức và Đông-Tây Âu hoàn toàn mới. Một nước Đức hoàn toàn thống nhất đă trông thấy vào cuối năm nay, và một Âu Châu hợp nhất là một điều có thể xẩy ra trong nửa sau của thập niên này. Như thế, tới giữa năm 1990, và nhất là sau hai sự kiện quan trọng, một ở Đức và một ở Liên Xô, khu vực Âu Châu không c̣n là mối bận tâm của Mỹ và đồng minh nữa. Hai sự kiện đó là: việc thống nhất nước Đức, và Liên Xô họp xong đại hội đảng cộng sản với thắng lợi hoàn toàn của Gorbachev. Sự ổn định nước Đức và sư ổn định Liên Xô đă ở trong tầm tay với những biến đổi chính trị và kinh tế làm nền tảng vững chắc lâu dài. Chính vào lúc đó, và chỉ sau khi đó, Mỹ mới có thể an tâm quay sang một khu vực khác mà tầm quan trọng chiến lược đối với ḥa b́nh thế giới chỉ đứng sau Âu Châu và Trung Đông. Đó là khu vực Đông Dương và Đông Nam Á.

Mặc dù tầm quan trọng của khu vực này đă hiển nhiên, ở đây chúng ta cần lưu ư hai điểm. Trưóc hết, khu vực này có sự hiện diện của Trung quốc với tất cả những vấn đề phức tạp c̣n chưa được giải quyết. Và sau nữa, hấu hết các chuyên gia kinh tế thế giới đều tiên liệu thế kỷ XXI là thế kỷ của Châu Á-Thái B́nh Dương. Do đó chúng ta cũng có thể dự liệu mà không sợ mấy sai lầm rằng thập niên 1990 là thập niên mà hai siêu cường cùng nhau giải quyết các vấn đề tồn tại trong khu vực Đông Dương và Đông Nam Á đế tiến tới, vào nửa sau của thập niên “giải quyết” nốt vấn đề Trung Quốc. Mà để thật sự ổn định được khu vực này th́ trước hết phải tạo ra sự biến đổi sâu sắc về đối nội và đối ngoại tại Việt Nam, rồi sau đó tại Trung Quốc. Đó là “ch́a khóa” để ổn định Đông Nam Á nói riêng và Châu Á nói chung, cũng như những biến đổi ở Liên Xô và Đông Âu là ch́a khóa để ổn định khu vực Trung Âu và toàn bộ Âu Châu.

Như thế là chúng ta đă thấy rơ tại sao phải đợi tới nay ngoại trưởng Mỹ mới công bố thay đổi quan trọng trong chính sách của Mỹ đối với khu vực Đông Dương. Lời tuyên bố của ngoại trưởng Mỹ quan trọng v́ chấm dứt một vấn đề, ổn định Âu châu, và mở ra một vấn đề mới, ổn định Đông Dương và Đông Nam Á. Ở đây cần khai triển thêm một điểm nữa cho sáng tỏ: điều mà Mỹ và đồng minh sợ nhất cho tới nay là không biết ông Gorbachev có đứng vững được hay không, và phe bảo thủ và phe quân phiệt có lên cầm quyền lại ở Liên Xô hay không? Sau đại hội đảng Cộng sản Liên Xô vừa qua họ đă hoàn toàn yên tâm. Ông Gorbachev đă hoàn toàn thắng lợi, phe bảo thủ đă thất bại. Điều quan trọng hơn nữa là những nền tảng cho một Liên Xô mới đă được thiết lập. Với cơ cấu mới của Bộ Chính Trị đảng CS Liên Xô phe bảo thủ không thể khuynh loát được nữa. Cơ cấu đó tách đảng CS ra khỏi chính quyền, mở đường cho một chế độ dân chủ đa đảng, đồng thời mở đường cho một thể chế Liên Bang mới. Liên Bang Xô Viết cũ, với chế độ độc tài độc đảng, tất cả quyền lực tập trung trong tay một thiểu số tại Mascova, là một đe dọa lớn cho ḥa b́nh ổn định của Âu Châu và toàn thế giới. Một Liên Xô mới, liên hiệp các quôc gia độc lập tự chủ trong một chế độ dân chủ tự do, sẽ là một nhân tố tích cực cho ḥa b́nh ổn định của toàn vùng tây bắc bán cầu.

Như thế chỉ c̣n lại vùng đông bắc bán cầu với Trung quốc, trong thể chế chính trị hiện nay, vẫn là một đe dọa cho ḥa b́nh ổn định cho Châu Á nói riêng và toàn thế giới nói chung. Nga-Mỹ đăï thỏa thuận ổn định thế giới, tất phải hợp tác để “giải quyết” vấn đề Trung Quốc, tạo ra một nhân tố tích cực cho hoà b́nh ổn định tại châu Á. Mỗi nước tất nhiên sẽ áp dụng những sách lược và thủ thuật chính trị ngoại giao riêng, phù hợp với quan hệ riêng với Trung quốc. Nhưng cả hai đều nhằm chung một mục tiêu: làm cho Trung quốc biến đổi sang một thể chế chính trị và quốc gia thuận lợi cho việc ổn định châu Á, kể cả Bắc Á và Đông Nam Á. Chúng ta sẽ dễ dàng hiểu được những ǵ đă, đang và sẽ xẩy ra tại Trung quốc, Đông Dương, Cam Bốt và Việt Nam nếu chúng ta nắm được mục tiêu chiến lược chung này của hai siêu cường.

Để thực hiện được mục tiêu chiến lược này Mỹ và đồng minh, cùng với sự hỗ trợ của Liên Xô, cũng như của các nuớc ASEAN, đă, đang và sẽ tiếp tục gây sức ép để thay đổi Trung quốc.  Quan hệ mới của Mỹ với Trung quốc từ sau 1972, biến cố tháng 4-1975 tại miền nam Việt Nam, xung đột Việt-Trung và chiến tranh Cam Bốt –đó là toàn bộ bối cảnh của tiến tŕnh thực hiện mục tiêu chiến lược của Mỹ trong khu vực này. Trong tiến tŕnh đó, Đông Dương và Việt Nam đóng vai tṛ quan trọng. Vai tṛ của Việt Nam, nói vắn tắt, là giúp Mỹ tạm thời cầm chân Trung quốc trong khi Mỹ c̣n bận giải quyết t́nh h́nh tại khu vực Trung Âu. Mười lăm năm qua, CSVN đă đóng trọn được vai tṛ đó, và trong khi đóng vai tṛ đó một cách bất đắc dĩ th́ CSVN cũng bị “chảy máu” và tiêu hao, tiêu hao đến độ kiệt quệ, và cuối cùng, không có Mỹ không thể nào đứng dậy được. Đó là một sự thật trớ trêu và đau đớn đối với giới lănh đạo CSVN. Nhưng ngày nay chính họ cũng đang nhận ra được điều đó. Và khi họ đă nhận rơ th́ cũng chính là lúc Mỹ rảnh tay ở Trung Âu và bắt đầu quay trở lại. Nhưng Mỹ quay trở lại không phải để cứu đảng CSVN mà để thực hiện nốt tiến tŕnh ổn định khu vực này. Mà để ổn định thực sự khu vực này th́ “đại bành trường” Trung Quốc và “tiều bành trướng” Việt Nam đều phải chấm dứt.

Chấm dứt tiểu bành trướng Việt Nam trước v́ dễ hơn, đồng thời cũng cần tiếp tục “bít cửa” xuống phía nam của Trung quốc (phải chăng chính v́ thế mà Trung quốc phải nhanh chóng thiết lập lại bang giao với Indonesia và Singapore ngay sau khi Mỹ thay đổi chính sách về Cam Bốt?). Một Đông Nam Á gồm cả Đông Dương tự do, dân chủ, ḥa b́nh và phát triển là một áp lực mạnh mẽ vào nội địa Trung quốc (cũng như một Cam Bốt tự do trung lập là một áp lực mạnh mẽ vào “tiểu bá” Việt Nam cộng sản). Ba nước cộng sản nhỏ châu Á quanh Trung quốc làø Mông Cổ, Bắc Hàn và Việt Nam. Mông Cổ đă thay đổi theo Liên Xô.  Bắc Hàn đang cùng Nam Hàn thảo luận đi tới ḥa b́nh thống nhất. Nếu giải quyết xong Đông Dương và Việt Nam th́ Trung quốc hoàn toàn bị bao vây và cô lập. Và lúc đó những ǵ đă và đang chuẩn bị (Đài Loan mở rộng quan hệ với Trung quốc, Trung quốc mở cửa kinh tế, Tây phương áp lực tự do hóa, dân chủ hóa…) sẽ phát huy tác dụng và đạt thành quả nhanh chóng như ở Đông Âu. Đùó là tiến tŕnh “giải thể” Trung quốc để mở đường cho sự ra đời một liên bang Trung Hoa tự do dân chủ, trong đó cộng tồn các nhóm dân tộc Hán, Măn, Mông, Hồi (Tân Cương), Tạng, Đài Loan, Chuang. Một liên bang Trung Hoa như thế sẽ là một nhân tố tích cực cho ḥa b́nh ổn định tại Đông Bắc Á cũng như cho toàn bộ Á châu, và vùng đông bắc bán cầu.

Trong tiến tŕnh thực hiện chiến lược đó tại châu Á, Căm Bốt và Việt Nam chỉ là mục tiêu chiến thuật. Cho nên vấn đề Căm Bốt phải được giải quyết như thế nào để Trung quốc, qua phe Pôn Pốt, không thể chiếm ưu thế tuyệt đối. Phe Hun Xen, được Việt Nam hỗ trợ, là một đối trọng cần thiết để cầm chân phe Pôn Pốt, do Trung quốc hỗ trợ; đồng thời, phe Pôn Pốt lại cầm chân, tiêu hao và làm tan ră mọi tiềm lực và uy tín của Cộng Sản Việt Nam. Trong khi đó phe Shihanouk và Son San ngày càng nổi bật lên như một thế trung ḥa không thể thiếu cho tương lai ḥa b́nh ổn định và trung lập ở Căm Bốt. Mười năm qua, bằng các thủ thuật quân sự và ngoại giao quốc tế, cộng với cấm vận kinh tế, Mỹ và đồng minh đă thành công trong việc dựng lên một thế cờ độc đáo đó ở Căm Bốt. Căm Bốt trở thành một trận địa tập trung để giải quyết trước hết vấn đề Việt Nam, và sau đó, vấn đề Trung quốc. Những thành quả của 10 năm qua nay đă chin muồi, cùng với sự ổn định tại Âu Châu. Nay đă đến lúc Mỹ quay trở lại để gặt hái kết quả đó.

Như thế Căm Bốt là ch́a khóa để giải quyết vấn đề Việt Nam.  Mỹ tất đă có những đường huớng và điều kiện để giải quyết vấn đề Căm Bốt cũng như vấn đề Việt Nam. Điều quan trọng là Mỹ đă bắt đầu và chính thức nói chuyện với Việt Nam, tức là trực tiếp và chính thức đặt cho Việt Nam đường hướng và điều kiện đó. Và khi Mỹ đă quyết định trực tiếp nói chuyện với Việt Nam sau khi đă tham khảo ngoại trưởng Nga, th́ chắc Mỹ đă nhận được những tín hiệu tích cực từ phía Liên Xô và Việt Nam. Riêng về phía Cộng sản Việt Nam hiện nay không c̣n lối thoát nào khác hơn là đi với Mỹ. Thân phận của cộng sản Việt Nam 15 năm qua hết sức trớ trêu. Ngay sau 1975, do áp lực của Mỹ (phủ quyết ư đồ lập hai nước Việt Nam tại Liên Hiệp Quốc), cộng với sự phá hoại mạnh mẽ của Trung quốc, cộng sản Việt Nam đă phải chọn con đường độc đạo là theo Liên Xô chống lại Trung quốc, con đường mà chỉ 10 năm sau đă trở thành “tử lộ” (thành tŕ cộng sản quốc tế xụp đổ).

Ngày nay, từ trong tuyệt lộ đi t́m lấy sinh lộ, lại chỉ c̣n có Mỹ.  Nhưng Mỹ không quay trở lại để cứu cộng sản Việt Nam. Mỹ chỉ muốn hoàn tất việc ổn định một vị trí chiến lược quan trọng cho ḥa b́nh phát triển của khu vực Đông Nam Á và Thái B́nh Dương. Ổn định để Mỹ có thể cùng Nga mau chóng giải giới khỏi khu vực này, đồng thời mở cửa cho thế giới đầu tư phát triển kinh tế Đông Dương, tạo thành một cửa ngơ phía nam dân chủ tự do và phú cường làm áp lực trực tiếp vào ngay nội địa Trung quốc.  Trong đường hướng chiến lược đó, những điều kiện Mỹ đặt cho Việt Nam đă quá rơ: giải quyết nhanh chóng vấn đề Căm Bốt, tôn trọng nhân quyền và dân quyền, thiết lập chế độ tự do dân chủ, chấp nhận nền kinh tế thị trường. 

Đó sẽ là những ǵ Mỹ nói với Việt Nam trong các cuộc đàm phán sắp tới. Vấn đề Căm Bốt chỉ là cái cớ, “miếng trầu làm đầu câu chuyện”, v́ trong thực chất, mọi phe đă đồng ư hầu hết mọi việc chỉ c̣n lại vài tiểu tiết mà thôi. Nếu c̣n vấn đề gai góc nào th́ chính lại là mối đe dọa chiến thắng của phe Pôn Pốt trên chiến trường. Do đó, đă đến lúc Mỹ phải “hỗ trợ” Việt Nam để duy tŕ được thế quân b́nh ở Căm Bốt cho một giải pháp chính trị dân chủ tự do và trung lập. Cho nên, dù vấn đề Căm Bốt sẽ nổi lên trong các cuộc đàm phán Việt-Mỹ, ngấm ngầm vẫn sẽ là vấn đề Việt Nam, với những điều kiện và chuyển biến mà Mỹ đ̣i hỏi để có thể tái lập bang giao trong tương lai. Việc bang giao không thể thực hiện được nếu không có những thay đổi sâu sắc tại Việt nam. Mỹ phải nói chuyện ngay với Việt Nam về việc này để Việt Nam kịp thời chuẩn bị cho kỳ đại hội đảng vào giữa sang năm.

T́nh h́nh kinh tế Việt Nam đă kiệt quệ đến mức khó thể chịu đựng lâu hơn được nữa. Sự trợ giúp của Liên Xô và Đông âu không c̣n đáng kể nữa. Đầu tư quốc tế vẫn bế tắc vừa v́ Mỹ chưa bật đèn xanh, vừa v́ Việt Nam chưa có những thay đổi cần thiết để bảo đảm cho sự đầu tư đó. Trong khi đó, bất măn trong đảng và chống đối ngoài đảng ngày một gia tăng cường độ.  Đợt “ngăn chặn” (*) vừa qua chỉ là một liều thuốc giảm đau chốc lát để mua thêm thời gian chờ t́m phương thuốc chữa trị hữu hiệu.  Nhưng thần dược hiện nay là ǵ nếu không phải là đi với Mỹ?  Nhưng để đi được với Mỹ phải mau chóng giải quyết vấn đề Căm Bốt theo đường huớng của Mỹ, và phải mau chóng thay đổi chính trị và kinh tế trong nước. Vấn đề Căm Bốt phải được giải quyết vào cuối năm nay. Những thay đổi quan trọng về chính trị trong nước phải được thực hiện chậm nhất là vào cuối năm 1991. Chỉ có thế Việt Nam mới t́m thấy sinh lộ. Mà sinh lộ của dân tộc Việt Nam lại không phải là sinh lộ của đảng Cộng sản Việt Nam.  Nhưng dù sao, diễn biến ḥa b́nh (từ độc quyền tới chia quyền rồi tới mất quyền) cũng là một sinh lộ tạm thời và danh dự cho đảng Cộng sản Việt Nam vậy.   

 

Việt Luận

Diễn Đàn Tự Do, 7/1990

 

Ghi chú:

(*) Đợt bắt giữ nhóm Nguyễn Hộ và bác sĩ Nguyễn Đan Quế.

Việt Luận là một bút hiệu khác tôi dùng trong Diễn Đàn Tự Do.

________________________________________________________

Bài trên đây được đăng lại trong cuốn sách:

Đoàn Viết Hoạt Và Nhóm Diễn Đàn Tự Do. The case of Freedom Forum. CA: Trăm Hoa, 1993, tr. 79-86